“जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी”

 અર્થાત 

        જનની અને જન્મભૂમિ એ સ્વર્ગ કરતાં પણ મહાન છે, એવું આ શ્લોકમાં કહેવામાં આવ્યું છે, પણ મારા મતે કહું તો આ બે સિવાય અન્ય એક વસ્તુ પણ છે જેની તુલના હું સ્વર્ગ સાથે કરી શકું, ને એ છે મારી ગુજરાતી ભાષા., અહીં મને ખબર નથી કે સ્વર્ગમાં કઈ ભાષા બોલતી હશે, નહીંતર હું ગુજરાતી ભાષાને સ્વર્ગની ભાષા સાથે તુલના કરી શકું એમ છું. અને મારી આ મીઠુંડી ગુજરાતી ભાષાને જીવંત રાખે છે આપણું લોક-લાડીડું ગુજરાતી સાહિત્ય. 

       ગુજરાતી સાહિત્યનાં ઇતિહાસમાં હું ડોકિયું કરીને ઝાંખું છું તો મારુ મન ચકડોળે ચડી જાય છે, અને વિચારે છે કે હું જે ભાષા બોલું છું, હું જે સાહિત્ય વાંચું છું, એનો ઇતિહાસ આટલો બધો સમૃદ્ધ અને વિશાળ છે….! હું ખરેખર દંગ રહી જાવ છું આના સુવર્ણ ઇતિહાસને વાંચતા-વાંચતા…

      ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ લગભગ ઈ.સ.૧૦૦૦ની સાલ સુધી આંકી શકાય છે, તેનું મૂળ પ્રાકૃત ભાષા લોકો દ્વારા બોલાયેલું સ્વરૂપ છે, જે કાળક્રમે અપભ્રંશ પામી ગુજરાતી ભાષા રૂપે પ્રકટ થયેલ છે.ગુજરાતી ભાષાએ ભારતનાં અલગ અલગ રાજ્યોની ભાષમાંથી અપભ્રંશ થતા થતાં વિકાસ પામી છે, આની એક મોટી ખાસિયત એ છે કે આ ભાષાનાં કોઈ પ્રચારક ન હતા છતાં તે દિવસે ને દિવસે આપમળે વિકસતી ગઈ હતી.ઈ.સ. ૭૦૦ની આસપાસ ગુજરાતી એ  લોકબોલીનાં અપભ્રંશથી પ્રાથમિક ગુજરાતી તરફ આવી હતી અને અહીંથી તેનો વિકાસ શરૂ થયો.

     પહેલાના સમયમાં ગુજરાત એ વાણિજ્ય અને વ્યાપારના લીધે ઘણું પ્રખ્યાત હતું અને આ વિકાસને કારણે ગુજરાતી ભાષાનાં વિકાસને ઘણો વેગ મળ્યો હતો,આ સિવાય ૧૧મી સદીમાં ગુજરાતમાં હિંદુ અને જૈન ધર્મનું પ્રભુત્વ હોવાને કારણે મહારાજ સિદ્ધરાજ જયસિંહ, ચાલુક્ય વંશ (સોલંકી વંશ) અને વાઘેલા રાજપૂતો જેવા શાસકો દ્વારા સલામત સમાજની રચના થવાને કારણે સાહિત્યનું સર્જન મોટા પ્રમાણમાં થવા માંડ્યું હતું.

    ગુજરાતી સાહિત્યને મુખ્યત્ત્વે બે વિસ્તૃત શ્રેણીઓમાં વહેચવામાં આવે છે. જે ગદ્ય અને પદ્ય છે. જેમાં પદ્યનો ઈતિહાસ આશરે ૬ઠ્ઠી સદી સુધીનો માનવામાં આવે છે. જેનાં મૂળરૂપે આપણને ભજનો અને લોકગીતો મળે છે. પદ્ય ધાર્મિક માન્યતાઓ અને ચૂકાદાઓ માટેનું મધ્યકાલીન ભારતમાં ખૂબ જ અગત્યનું માધ્યમ હતું. તેના આધારે ગુજરાતી સાહિત્યનો ઈતિહાસ મુખ્યત્ત્વે ત્રણ વિભાગમાં વહેચાયેલ છે; પ્રાચીન (ઈ.સ. ૧૪૫૦ સુધી), મધ્યકાલીન (ઈ.સ. ૧૪૫૦ થી ૧૮૫૦) અને અર્વાચીન (ઈ.સ. ૧૮૫૦ પછીનો). 

    ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ ઘણો વિશાળ છે , જેની શરુઆત પ્રાગ-નરસિંહ યુગ જે ઇ.સ. ૧૦૦૦ થી ઇ.સ. ૧૪૫૦નાં સમયગાળા દરમિયાન થઈ હતી. આ પછી ક્રમશઃ પ્રાચીન સાહિત્ય (ઇ.સ. ૧૪૫૦ સુધી), રાસ યુગમધ્યકાલીન સાહિત્ય (ઇ.સ. ૧૪૫૦ – ઇ.સ. ૧૮૫૦), નરસિંહ યુગ (ઇ.સ. ૧૪૫૦ થી ઇ.સ. ૧૮૫૦), ભક્તિ યુગ, સગુણ ભક્તિ યુગ, નિર્ગુણ ભક્તિ યુગ અને અર્વાચીન સાહિત્ય (ઇ.સ. ૧૮૫૦થી હાલ સુધી), ત્યારબાદ સુધારક યુગ અથવા નર્મદ યુગ તરીકે જે ઓળખાયો તે (ઇ.સ. ૧૮૫૦-૧૮૮૫), પછી પંડિત યુગ અથવા ગોવર્ધન યુગ (ઇ.સ. ૧૮૮૫–૧૯૧૫), ગાંધી યુગ (ઇ.સ. ૧૯૧૫–૧૯૪૫), ઉપરાંત અનુ-ગાંધી યુગ (ઇ.સ. ૧૯૪૦-૧૯૫૫), આધુનિક યુગ (ઇ.સ. ૧૯૫૫-૧૯૮૫) અને છેલ્લે અનુ-આધુનિક યુગ (ઇ.સ. ૧૯૮૫ – હાલ સુધી જે સાહિત્યનો યુગ ચાલી રહ્યો છે યુગ….!

આટલો સમૃદ્ધ ઇતિહાસને ખૂંદતા-ખૂંદતાં તો વર્ષો વીતી જાય એમ છે, પણ આ ઇતિહાસને આપણે વિસ્તૃત રીતે જાણીશું, અને આવનારા અંકોમાં ગુજરાતી સાહિત્યનાં વિશાળ યુગમાં ભટકીને દરેક યુગ વિશે વિસ્તૃત અને નોંધનીય જાણકારી પ્રાપ્ત કરીશું…

(ક્રમશઃ)