Written by Khushbu Maheshwari

ભારત દેશમાં સૌથી ઉચ્ચતમ પદ બંધારણની દ્રષ્ટિએ આપવામાં આવ્યું હોય તો એ રાષ્ટ્રપતિનું પદ છે.દેશમાં રાષ્ટ્રપતિને દેશના પહેલા નાગરિકનો દરજ્જો છે. દેશના પ્રથમ નાગરિક તરીકે રાષ્ટ્રપતિને ઘણા બંધારણીય હકો મળેલ છે. દેશ આઝાદ થયો ને તરતજ બંધારણ અમલમાં આવ્યું નથી. આઝાદી પછી બંધારણને અમલ આવતા લગભગ 2.5 વર્ષ જેટલો સમય લાગ્યો હતો. આ સમયગાળા દરમિયાન દેશ ડોમેનિયન રાજ્યના દરજ્જામાં હતો.જ્યાં આઝાદી
તો હતી પણ પાંખ વગરની. જ્યાં દેશ આઝાદ છે પણ કોમનવેલ્થ ક્ષેત્રનો ભાગ હતો. સ્વતંત્ર, પરંતુ હજુ પણ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના અમુક પ્રતિબંધો હેઠળ. જ્યારે આપણે પ્રજાસત્તાક થયા ત્યારે તે પ્રતિબંધો દૂર કરવામાં આવ્યા હતા અને દેશમાં બંધારણ ને અમલમાં મુકવામાં આવ્યું હતું અને દેશમાં લોકશાહીની સ્થાપના કરવામાં આવી. લોકશાહી શાસનવ્યવસ્થા મુખ્યત્ત્વે બે પ્રકારની જોવા મળે છે. (૧) સંસદીય લોકશાહી અને (૨) પ્રમુખકેન્દ્રી લોકશાહી. ભારતીય બંધારણે બ્રિટિશ પદ્ધતિ અનુસારની સંસદીય શાસન વ્યવસ્થા અપનાવી છે. ભારત એક ગણરાજ્ય છે અને તેના સર્વોચ્ચ પદ પર રાષ્ટ્રપતિ છે. પરંતુ અમેરિકી પ્રમુખકેન્દ્રી પ્રણાલિથી વિપરિત ભારતીય રાષ્ટ્રપતિ ફક્ત બંધારણીય વડા છે.

આપણે ઇતિહાસ જાણીએ છે કે દેશના પ્રથમ રાષ્ટ્પતિ રાજેન્દ્ર પ્રસાદ હતા જેમણે 26 જાન્યુઆરી,1950 ના રોજ રાષ્ટ્રપતિ પદ માટે શપથ લીધી હતી. આઝાદીના 75 વર્ષમાં દેશને 14 રાષ્ટ્રપતિ મળ્યા. દેશમાં રાષ્ટ્રપતિને દેશના ચીફ જસ્ટિસ્ટ દેશની સંસદમાં શપથ અપાવે છે. દેશમાં રાષ્ટ્રપતિના પદનો ગાળો 5 વર્ષનો રહે છે અને 5 વર્ષ પછી રાષ્ટ્રપતિપદ માટે ચૂંટણી યોજાય છે. આપણા દેશમાં તો લોકશાહી છે તો મનમાં સવાલ થાય કે રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં દેશના નાગરિકો શા માટે ભાગ લેતા નથી? તો કારણ ખુબ સરળ છેકે દેશમાં સંસદીય પ્રણાલી છે જ્યાં રાષ્ટ્રપતિ એ કાર્યવાહીના ફક્ત વડા છે જ્યાં કોઈ પણ સંસદીય કામો ચૂંટાયેલ સાંસદો દ્વારા થાય છે જેમાં પ્રધાનમંત્રી વડા છે પણ કોઈ પણ બિલની મંજૂરી રાષ્ટ્રપતિના હસ્તાક્ષર વગર થતી નથી.

કેવી રીતે રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી થાય છે?

દેશની સામાન્ય જનતા આ ચૂંટણીમાં ભાગ લેતી નથી પણ દેશના ચૂંટાયેલ હોદેદારો આ ચૂંટણીમાં મત આપે છે. ચૂંટાયેલ હોદેદારોમાં સાંસદો અને ધારાસભ્ય નો સમાવેશ થાય છે. રાષ્ટ્રપતિનો કાર્યકાળ પૂર્ણ થયા પહેલા બીજા રાષ્ટ્રપતિ માટેની ચૂંટણી પૂર્ણ થઇ ગયેલ હોવી જોઈએ.આ ચૂંટણી ચૂંટણી આયોગ દ્વારા જ કરાવામાં આવે છે. કોઈ પણ રાજકીય પક્ષ પોતાના સભ્યો સામે વ્હીપ જાહેર શકે નહીં.

કેવી રીતે રાષ્ટ્રપતિ ચૂંટાય છે?

ઉપર ઉલ્લેલખ કર્યો તેમ રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં સામાન્ય જનતા મત આપી શકતી નથી. ચૂંટણી પરોક્ષ રીતે યોજવામાં આવે છે. આ ચૂંટણી પણ ચૂંટણી આયોગ દ્વારા ચૂંટણીનું સંચાલન કરવામાં આવે છે. ચૂંટણીમાં જનતા દ્વારા ચૂંટાયેલા હોદ્દેદારો સામેલ થાય છે. આ હોદ્દેદારોમાં બંને ગૃહના સાંસદો તેમજ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના ચૂંટાયેલ ધારાસભ્યો આવે છે. કોઈ પણ રાજકીય પક્ષ પોતના સાંસદો અને ધારાસભ્ય વિરુદ્ધ વ્હીપ જાહેર કરી શકે નહિ એટલે જ કોઈ પણ વ્યક્તિ જે તે ઉમેદવારને પોતાની ઈચ્છા અનુસાર મત આપી શકે છે. રાષ્ટ્રપતિ ચૂંટણીમાં એની જ જીત થાય છે જેને સાંસદો અને ધારાસભ્યના મતોના 50% વધુ પ્રાપ્ત થયા હોય. ચૂંટણીમાં જે લોકો મત આપી શકે એમની કુલ સંખ્યા 10,86,431 છે જેથી જીત ખાતે કોઈ પણ ઉમેદવાર એ 50% વધુ હાંસિલ કરવા પડશે. જેમાં સાંસદોના મતનું પ્રમાણ 5,43,200 અને ધારાસભ્યના મતનું પ્રમાણ 5,43,231 છે. દેશમાં કુલ 766 સાંસદ અને 4033 ધારાસભ્યની સંખ્યા છે.

સાંસદોના મતનું મૂલ્ય:

આ ગણિત સમજવામાં અલગ છે કારણકે એમાં તમામ રાજ્યોની વિધાનસભામાં ચૂંટાયેલ સભ્યોના મતોનું વજન ઉમેરવામાં આવે છે. હવે આ વજનને રાજ્યસભા અને લોકસભાના કુલ સંખ્યા વડે ભાગવામાં આવે છે. જે સંખ્યા મળે એ સાંસદોના મતનું વજન છે. આ વિભાજન બાકીના 0.5 થી વધુ હોય તો, વેઇટેજમાં એકનો વધારો થાય છે. જેમાં ગણતરી કરતાં સાંસદોનાં મતો નું મૂલ્ય 700 છે.

ધારાસભ્યના મતોનું મૂલ્ય:

ધારાસભ્યના કિસ્સામાં જે તે રાજ્યની વસ્તી પર મતોનું મૂલ્ય રહેલ છે. હાલ 1971ના વસ્તી ગણતરી અનુસાર માપદંડો છે. રાજ્યની જે તે વસ્તીને ત્યાં રહેલ કુલ વિધાનસભા ક્ષેત્ર વડે ભાગવામાં આવે છે.ત્યારબાદ એ સંખ્યાને 1000 વડે ભાગતા જે આંકડો મળે એ જે તે રાજ્યના ધારાસભ્યના મતોનું મૂલ્ય છે.જેમાં ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યમાં સૌથી વધુ મતોનું નું મૂલ્ય 208 છે સૌથી ઓછું સિક્કિમનું 7 છે. જયારે ગુજરાત રાજ્યનું 147 છે.

સિંગલ ટ્રાન્સફરેબલ વોટ:

આ ચૂંટણીમાં એક ખાસ રીતે મતદાન થાય છે, જેને સિંગલ ટ્રાન્સફરેબલ વોટ સિસ્ટમ કહેવામાં આવે છે. એટલે કે, મતદાર માત્ર એક જ મત આપે છે, પરંતુ તે તમામ ઉમેદવારો વચ્ચે પોતાની પ્રાથમિકતા નક્કી કરે છે. એટલે કે, તે બેલેટ પેપર પર જણાવી દે છે કે તેની પ્રથમ પસંદગી કોણ છે અને કોણ બીજી, ત્રીજી છે. જો વિજેતા પ્રથમ પસંદગીના મતો દ્વારા નક્કી ન થાય, તો મતદારની બીજી પસંદગી ઉમેદવારના ખાતામાં નવા એક મત તરીકે ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે. તેથી તેને સિંગલ ટ્રાન્સફરેબલ વોટ કહેવામાં આવે છે. જો મતદારે બેલેટપેપર ના રંગની શાહીનો ઉપયોગના કર્યો તો એ મત ખારીજ જાહેર થાય છે.

પ્રાયોરિટીનું મહત્વ:

આનો અર્થ સમજવા માટે પ્રથમ મતગણતરીમાં પ્રાથમિકતા ધ્યાનમાં લેવી પડશે. મતદાન કરતી વખતે, સાંસદો અથવા ધારાસભ્યો તેમના મતપત્ર પર જણાવે છે કે, તેમની પ્રથમ પસંદગીના ઉમેદવાર કોણ છે, કોણ બીજી પસંદ છે અને કોણ ત્રીજી પસંદગી છે વગેરે. પ્રથમ તમામ બેલેટ પેપર પર નોંધાયેલા પ્રથમ પસંદગીના મતોની ગણતરી કરવામાં આવે છે. જો આ પ્રથમ ગણતરીમાં જ ઉમેદવાર જીત માટે જરૂરી વેઇટેજનો ક્વોટા હાંસલ કરે છે, તો તેમની જીત થાય છે. પરંતુ જો આ શક્ય ન હોય તો, પછી બીજું પગલું લેવામાં આવે છે.

ઇતિહાસમાં ખૂબ ચર્ચાસ્પદ અને વિવાદોમાં રહેલ રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણી :

ખૂબ આશ્ચ્ર્યની ઘટના હતી 1969 ની જયારે સત્તાપક્ષ દ્વારા પોતના જ ઉમેદવારને હરવામાં આવ્યા હતા અને અપક્ષ ઉમેદવારી નોંધાવેલ ઉમેદવારની જીત થઇ હતી. હા, વાત સાચી છે કે જયારે 1969 ની વખતે રાજનૈતિક ફાયદા માટે કોઈ સરકારે લોકશાહી ખતરામાં મૂકી હોય.રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીના મહત્વને ધ્યાનમાં લેતા, ઇતિહાસના તે પ્રકરણમાં પાછા જવાનું રસપ્રદ રહેશે જ્યારે રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં સ્પર્ધા ખૂબ જ ચુસ્ત હતી અને પરિણામ માટે સેકન્ડ પ્રેફરન્સ વોટની ગણતરી કરવાની હતી.આ બધુ ઓગસ્ટ 1969માં યોજાયેલી પાંચમી રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં થયું હતું. આ પ્રથમ વાર થયું હતું કે જ્યારે રાષ્ટ્રપતિ ઝાકિર હુસૈનના અકાળે અવસાનને કારણે રાષ્ટ્રપતિની મુદતની મધ્યમાં ચૂંટણી યોજવાની જરૂર પડી.આ ચૂંટણીનું દ્રશ્ય અદ્દભુત હતું, જ્યારે ઉપપ્રમુખ વીવી ગિરી, જેઓ અપક્ષ ઉમેદવાર તરીકે ચૂંટણી લડી રહ્યા હતા, તેમણે કોંગ્રેસ પક્ષના સત્તાવાર ઉમેદવાર નીલમ સંજીવા રેડ્ડીને હરાવ્યા હતા.પરંતુ અત્યાર સુધીની આ સૌથી નાટ્યાત્મક પ્રમુખપદની ચૂંટણી, જેમાં વડા પ્રધાને તેમના પોતાના પક્ષના ઉમેદવારને સમર્થન આપ્યું ન હતું, તેને ઇતિહાસમાંથી કાપીને યાદ કરી શકાય નહીં.1967ની શરૂઆતથી શરૂ થયેલી રાજકીય ઘટનાક્રમ અને ચોથી સામાન્ય ચૂંટણીના સમયના સંદર્ભમાં જ આ વાત સમજી શકાય છે. 50 વર્ષ પહેલા યોજાયેલી આ ચૂંટણી ઘણી રીતે એક યુગના અંતની ઘોષણા કરે છે.પાંચમી રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીના પડઘામાં કોંગ્રેસ પક્ષ, સરકાર અને સરકારના આંતરિક સમીકરણોમાં દૂરગામી ફેરફારોની શરૂઆત કરી. આ ઘટના ભારતીય રાજકીય પ્રક્રિયામાં એક વિભાજન બિંદુ જેવી છે, જ્યારે રાજકીય વ્યક્તિવાદ આવ્યો, જેણે લોકશાહી સંસ્થાઓ અને પરંપરાઓ પર ઉઝરડાના નિશાન છોડી દીધા.

વર્તમાન સ્થિતિ :

હાલની વાત કરીએ તો રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદના સમયગાળા ઘણા મોટા એવા નિર્ણયો અને મહત્વના પગલાં લેવાયા છે. આવનારા દિવસોમાં આવી રહેલ રાષ્ટ્રપતિ ની ચૂંટણી પર સૌની નજર રહેશે કારણકે પક્ષ અને વિપક્ષ બંને પોતના પાસાઓ રમી રહ્યું છે જેમાં સત્તાપક્ષનું ગણિત મજબૂત દેખાઈ રહ્યું છે કારણકે સત્તાપક્ષના એક પાસાએ સંપૂર્ણ રમત જ બદલી નાખી છે કે જેમાં શિવસેના કે જે વિપક્ષ સાથે સરકાર બનાવી હતી અને NDA સાથે છેડો ફાડ્યો હતો એ પણ દ્રૌપદી મુર્મુ ના પક્ષમાં સમર્થન જાહેર કર્યું છે. ઝારખંડ રાજ્યથી ગવર્નર રહી ચૂકેલ દ્રૌપદી મુર્મુના સમર્થનમાં વિપક્ષી પક્ષ ઝારખંડ મુક્તિ મંચએ પણ પોતનો ટેકો જાહેર કર્યો છે. તો સત્તાપક્ષ માટે તો આ વીન-વીન સિચ્યુએશન છે.

આવતી કાલની વાત :

આપણે કાલ અને આજની વાત કરી પણ આવતીકાલની વાત કરીએ તો અમુક મોટા પ્રશ્નો છે કે શું ખરેખર આપણે લોકશાહીમાં માત્ર નામ માટે સરકારી વડા ની જરૂર છે? કારણકે દેશમાં ચૂંટાયેલ સરકાર જ દેશમાં નિયમો, સંશોધનો અને નીતિઓ ઘડે છે જેમાં માત્ર રાષ્ટ્રપતિએ પોતના હસ્તાક્ષર કરવાના રહે છે. ઇતિહાસ માત્ર 1 કે 2 ઘટનાઓને બાદ કરતા રાષ્ટ્રપતિએ કોઈ પણ બિલને પરત નથી કરેલ તો શું રાષ્ટ્રપતિએ માત્ર નામ પૂરતા જ વડા છે? પણ પક્ષની વાત કરીએ તો દેશમાં જયારે કોઈ પણ રાજ્યમાં સરકાર લઘુમતીમાં જાય ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ શાસન લગાવાય છે , દેશમાં ઇમરજન્સી સમયે રાષ્ટ્રપતિજ દેશના કાર્યવાહક હોય છે. દેશમાં લોકશાહી હોવાથી વિપક્ષ પાસે એક સ્થાન છે જ્યાં તે પોતાની દલીલો અને મુદ્દાઓ રાખી શકે કારણકે દેશ લોકશાહી અને સંવિધાનથી ચાલે છે તાનાશાહીથી નહિ. તમે નીચે કૉમેંન્ટ માં કહો શા માટે દેશમાં રાષ્ટ્રપતિની જરૂર છે અને એવા નિર્ણયો જે રાષ્ટ્રપતિના હાથ છે સાથે એ પણ જાણવો ચુંટણી વખતે ક્યાં કારણોસર મતને ખારીજ કરવામાં આવી શકે છે?