ભૂંગળ દ્વારા ભૂમિની ભૂગોળને ભજવતી કળા : ભવાઈ

31
339

ભૂંગળ દ્વારા ભૂમિની ભૂગોળને ભજવતી કળા : ભવાઈ

ગુર્જરધરા એટલે કે લોકમેળા, લોકનૃત્ય, લોકસંગીત, લોકસાહિત્ય અને ઉત્સવોને વરેલો પ્રદેશ. કલાના કસબીઓથી સમૃદ્ધ અરબસાગરમાં તરતાં મોતીઓ સતત ભરતી લાવતા હોય તેમ વાર-તહેવાર અને પ્રસંગને અનુરૂપ પોતાની કલાનું રસપાન કરાવતા હોય છે. જેના રંગ નોખા છે, ક્યારેક નાટક અને નૃત્ય તો વળી ક્યારેક સાહિત્ય કે સંગીત રૂપે અલગ પડે છે .


પણ આ સર્વે કલાનો સમન્વય ધરાવતી એક કલા. ભવ કહી બતાવે એ આ કલા . વાઈ(વાવ) માં પ્રથમ વખત ભજવાયેલી આ કલા. ભૂંગળ દ્વારા ભૂમિની ભૂગોળને ભજવતી એટલે કે ભવાઈ કલા .

ભવાઈ દરેક લલિતકલાનું  સંયોજન છે. આ કલાની ઉત્ત્પત્તિ વિશે ચોક્કસ સમયગાળો પ્રાપ્ત થતો નથી. કહેવાય છે કે આ કલા સૌપ્રથમ ખેલ સ્વરૂપે ગાંધર્વો અને ત્યાર પછી દેવીપુત્રો એવા લાલવાદી અને ફૂલવાદી દ્વારા ભજવાતી પણ તે ભવાઈ નામે ઓળખાતી ન હતી. દંતકથા પ્રમાણે ઈ:સ ૧૨૫૦ થી ૧૨૫૮ના સમયગાળામાં અાનર્તમાં દુષ્કાળ પડ્યો હતો.  પાટણની રાણકીવાવના નીર પણ ખૂટ્યા હતા. કેહવાતું હતું કે બત્રીસ  લક્ષણોવાળા પુરુષનો ભોગ આપવામાં આવે તો ફરીથી વાવમાં નવા નેણ ફૂટે. ૧૨મી સદી જાતિવાદ અને અસ્પૃશ્યતાના દુષણમાં સપડાયેલી હતી. અછૂત ગણતા ક્ષુદ્રોને  ૩ કેડવાળું કેડિયું પહેરવું પડતું હતું. ત્રીજી કેડ સાવરણી ભરાવા માટે રખાતી હતી. તેમના આંગણે તુલસી કે ગાય રાખવાની તથા ગામમાં પ્રવેશની મનાઈ હતી.
દુષ્કાળના એ સમયમાં બત્રીસ લક્ષણો ધરાવતો પુરુષ ક્ષુદ્ર ગણાતી વણકર જ્ઞાતિમાં પેદા થયો હતો. જેનું નામ હતું “વિરમાયા”. વીરમાયા પોતાનું બલિદાન આપવા એક શરતે  તૈયાર થયો કે  અમારા આંગણે ગાય, તુલસી હોય, ગામમાં વસવાટ કરવા દેવામાં આવે અને બે કેડવાળું જ કેડિયું પેહરવું પડે. કેહવાય છે કે વિરમાયાના બલિદાન આપતી સમયે માં બહુચર પ્રગટ થયા હતા તેવી લોકવાયકા છે. માતાજીએ કેડિયાની ૩જી કેડ, ઘૂઘરો, ચૂડો અને ચૂંદડી “તુરી” જ્ઞાતીને આપી.  તુરી લોકોએ માતાજી તરફથી મળેલા ચૂડો, ઘૂઘરો, ત્રીજી કેડ અને ઓઢણી પહેરીને પ્રથમ વખત પાટણની રાણકી વાવમાં ભવાઈ ભજવી હતી. વિરમાયાના બલિદાનની સાક્ષી પૂરતું ડેરું આજે પણ પાટણના સહ્ત્ર્સલિંગ તળાવને કાંઠે જોવા મળે છે.
અન્ય એક દંતકથા પ્રમાણે ૧૪મી  સદીમાં અસાઈત ઠાકર નામના બ્રહ્માણ થઇ ગયા. દિલ્હી સલ્તનતના મુસ્લિમ શાસકો શ્રીસ્થલી પર આક્રમણ કરવા માટે સરસ્વતીને કાંઠે પડાવ નાખ્યો હતો. તેઓએ પાટીદાર સમાજની દિકરીનું અપહરણ કર્યું હતું. આ વાત વાયુવેગે પ્રસરતા અસાઈત ઠાકરે સુબા જોડે જઈને પોતાની કલાનું પ્રદર્શન કર્યું અને ઇનામ રૂપે માંગ્યું કે મારી બહેનને તમે મુક્ત કરો. સુબાએ કહ્યું કે આપ બ્રાહ્મણ છો અને આ કન્યા પાટીદાર તો આ કન્યા તમારી બહેન કેવી રીતે થાય. ત્યારે અસાઈત ઠાકરે પાટીદારની દિકરી જોડે એક થાળીમાં ભોજન ગ્રહણ કરીને  તેને મુક્ત કરાવી. જયારે બ્રહ્માણ સમાજને આ વાત ખબર પડી કે અસાઈત ઠાકરે પાટીદારની દિકરી સાથે ભોજન કર્યું છે, તેથી અસાઈતને નાતબાર મુક્યા અને રહેવા માટે ત્રણ ગાળા આપ્યા. જે હાલ અપભ્રંશ થઇને “તરગાળા” તરીકે ઓળખાતી જ્ઞાતી આપણને જોવા મળે છે. અસાઈત ઠાકરે ૧૪મી સદીમાં કુલ ૩૬૦ ભવાઈના વેશ લખ્યા. ભવાઈકલા માટે તેમનું આ યોગદાન બહુ જ મોટું છે.
આમ ભવાઈ કરનારને ભવાયા કેહવાય છે. તુરી અને તરગાણા જ્ઞાતિના લોકો ભવાઈ રમતા હોય છે. એવા જ એક જૂની રંગભૂમીના પીઢ અભિનેતા અને વિદુષક તરીકે પ્રખ્યાત  જીવાભાઈ તુરીએ જૂની રંગભૂમિની સવિશેષ માહિતી આપતા જણાવ્યુ કે, ભવાઈની શરૂઆત ભવાઈ રમનાર ટોળું ભેગું કરીને કરવામાં આવે છે. ટોળું જ્યાં ભવાઈ રમવાની છે તે ગામમાં જઈને ગામના પાદરે ભૂંગોળ વગાડે છે. દાતારોને ભેગા કરીને તેમની પરવાનગી લઈને ઉતારા પર પડદા નાખીને  રંગભૂમી નક્કી કરવામાં આવે છે. રાત્રે  સૌ-પ્રથમ  સત્તા નાખીને જળમાળી (ત્રણ લાકડાંની સોટી જોડવી) અને પ્રગટ (સુતરાવ કાપડમાંથી બનાવેલ દિવો) બનાવીને પાંચ ચાંદલા અને સાથીયો થાળી પર કરે છે.  મોઢા પર બોદાર (મેકઅપ) લગાવી  આજીયા વાંચીને માતાજીના સ્તવન કરવામાં આવે છે.
પડદો ખુલતાં જ પૂર્યાધનાશ્રીમાં ગણપતી બેસાડે છે  ” પેહલા પેહલા ગણપતી  સમરું દેવા રે પ્રથમ ગજાનંન દેવા રે ” પછી ટોળાનો નાયક બે બાળા દ્વારા ગણપતીનું પૂજન કરાવે છે. આ બાળાઓ એટલે કે સ્ત્રી પાત્ર કરનાર પુરુષ જેને ભવાઈની ભાષામાં કોસળીયા  કેહવામાં આવે છે. દરેકને હસાવતો,ધોલધપાટ કરતો અને દરેક વાતમાં બફાટો કરે એવા રંગલા તરીકે ઓળખાતું પાત્ર એટલે કે વિદુષક. જયારે લોકોની આંખોમાં અને  અંતર છલકતા હોય એવા આરમાનો અને મીઠું સ્મિત લઇને આવતી રંગલીને જોવા લોકોની ભીડ જામતી હોય . ભવાઈના આ ત્રણ મુખ્ય પાત્રો જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત જે-તે નાટકને અનુરૂપ ટોળામાંથી પાત્રો વહેચવામાં આવે છે.
ભવાઈ ભવ્ય ઈતિહાસની ઘટનાનું વર્ણન કરે છે. જેમાં જસમાં ઓડણની કથા, ગુજરાતના ખમીરવંતા શાસક સિદ્ધરાજ સોલંકી , પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ  તેમજ રાણકદેવી રાખેંગારની કથા , રા-નવઘણ,  લીલાવતી , રાજા હરિશ્ચંદ્ર અને અભિમન્યુ ચક્રાવો જેવી ઈતિહાસ ગાથાથી ભવાઈ સમૃદ્ધ હતી. ઉપરાંત સૌરાષ્ટ્રની રસધારમાંથી પણ હોથલ પદમણી , નાગવાળો નાગમતી, જેસલ-તોરલ, માંગડાવાળો,દેવલો, ચંદ્રહાસ જેવી કથા અને આખ્યાન કાવ્યો પરથી નાટકો ભજવાયા છે. આજના શાસ  ્ત્રીયસંગીતમાં ભવાઈનું ખૂબ મોટું યોગદાન ગણવામાં આવે છે. તે સમયે ભવાઈમાં રાગ ભૈરવી, ખમાજ, તોડી, પૂર્યાધનાશ્રી, કાફી જેવા રાગો અને  તાલ તીનતાલ, કેહ્રવા, ખેમટા, દાદરા, દીપચંદી , મઠ જેવા તાલ અને રાગનું ચલણ હતું. જેનાથી હાલના સમયમાં ભારતીય સંગીતનો પ્રચાર અને પ્રસાર થયો જોવા મળે છે.
ડિજીટલાઈઝેશન યુગમાં ભવાઈ નામશેષ થઈને રહી ગઈ છે. આજની રંગભૂમી હોય કે ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ એની મૂળ માટી તો ભવાઈ જ છે. જ્યારે સંચારનું કોઈ માધ્યમ ન હતું, ત્યારે ભવાઈ જ સમાજના પ્રશ્નો લોકો સમજ્ઞ કળા સ્વરૂપે રજૂ કરીને લોક જાગૃતી ફેલાવતાં હતા. આજે આંગણીને વેઢે ગણાય એટલા કલાકાર આ કળાને જીવંત રાખવા માટે યથાર્થ પ્રયત્નો કરે છે. તે પોતાનું ગુજરાન ચાલવા નહિ પણ આ કલાના પ્રચાર અને પ્રસાર માટે પોતાનું  સ-વિશેષ યોગદાન આપી રહ્યા છે.  છેલ્લા થોડા વર્ષોથી ગુજરાત સરકાર પણ ભવાઈકલા અને ભવાઈ કલાકારને પ્રોત્સાહન મળે તે માટે દરેક ભવાઈ મંડળને વાર્ષિક ૫૦૦૦૦ રૂપિયાની સહાય આપે છે. આગામી પેઢી પણ ભવાઈ ને જાણે,જૂએ અને માણે તેવો પ્રયાસ આપણે સાથે મળી ને કરીએ ” તા થૈયા થૈયા તા થઈ”

-Jaidip Parmar

 

31 COMMENTS

  1. Hi, I do think this is an excellent website. I stumbledupon it 😉 I may return once again since
    I saved as a favorite it. Money and freedom is the greatest way to change, may you be
    rich and continue to help other people.

     
  2. Attractive portion of content. I just stumbled upon your web site and in accession capital to assert that I get actually loved account your blog posts.
    Any way I will be subscribing on your feeds and even I
    achievement you access constantly fast.

     
  3. Finasteride Propecia Achat Priligy De 30 O 60 How Can You Last Longer300 Mg Fluconazole Online India [url=http://sildenafdosage.com]viagra[/url] Cialis Rezeptfrei Test What Is Amoxicillin Good For Lasix Finland

     
  4. Hey just wanted to give you a quick heads up.
    The text in your post seem to be running off the screen in Chrome.
    I’m not sure if this is a formatting issue or something to
    do with browser compatibility but I figured I’d post to let you know.
    The style and design look great though! Hope you get the problem
    resolved soon. Many thanks

     
  5. It’s actually a cool and helpful piece of information. I’m satisfied that you just shared this helpful information with us. Please stay us informed like this. Thanks for sharing.

     
  6. Thanks for one’s marvelous posting! I actually enjoyed reading it, you are a
    great author. I will remember to bookmark your blog and will often come back down the road.
    I want to encourage yourself to continue your great job, have a nice evening!

     
  7. After I initially left a comment I seem to
    have clicked on the -Notify me when new comments are added-
    checkbox and from now on every time a comment is added I get 4 emails with the exact same comment.
    Perhaps there is an easy method you can remove me from that service?
    Thanks a lot!

     
  8. Hey there! This is kind of off topic but I need some advice from an established blog.
    Is it tough to set up your own blog? I’m not very techincal but I can figure things out pretty quick.
    I’m thinking about creating my own but I’m not sure where to begin. Do you have any ideas or
    suggestions? Many thanks

     
  9. Levitra Test Meinungen Levitra Generique En Bretagne [url=http://cialtadalaff.com]canadian cialis[/url] Cialis Y Levitra Viagra Sources Viagra Professional Pfizer

     
  10. Hey just wanted to give you a quick heads up.
    The words in your article seem to be running off the screen in Internet explorer.

    I’m not sure if this is a format issue or something to do with
    browser compatibility but I thought I’d post to let you know.
    The design look great though! Hope you get the issue solved soon. Kudos

     
  11. Have you ever considered writing an e-book or guest authoring on other websites?
    I have a blog centered on the same information you discuss and would love to
    have you share some stories/information. I know my readers would appreciate your work.
    If you’re even remotely interested, feel free to send me an email.

     
  12. Does your website have a contact page? I’m having trouble locating it but,
    I’d like to send you an email. I’ve got some ideas for your blog you might be interested in hearing.
    Either way, great site and I look forward to
    seeing it improve over time.

     
  13. Mens Ed Medications Online Pharmacy Priligy Farmacias Cialis Generico Prezzo Piu Basso [url=http://viaabuy.com]viagra online[/url] Real Dutasteride Medication Internet Propecia Online Pharmacy Uk

     
  14. It’s a pity you don’t have a donate button! I’d
    most certainly donate to this fantastic blog! I
    suppose for now i’ll settle for book-marking and adding your RSS
    feed to my Google account. I look forward to brand new updates and will share
    this blog with my Facebook group. Chat soon!

     
  15. Viagra Generico Alguien Lo Ha Probado Cialis France Pharmacie Propecia Eficaz [url=http://leviprices.com]levitra without rx in the united states[/url] Canaian Meds

     
  16. Hey I know this is off topic but I was wondering if you knew of any widgets I could add to my
    blog that automatically tweet my newest twitter updates.
    I’ve been looking for a plug-in like this for quite some time
    and was hoping maybe you would have some experience with something like this.
    Please let me know if you run into anything. I truly enjoy reading your blog and I
    look forward to your new updates.

     

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here